Dinler TarihiVeritabanı
Menü

Katalog › Makale

Makale

Geleneksel Türk Dininde Din Anlayışı

Bibliyografik künye

Yıl
2000
Yayın yeri
Dinler Tarihi Araştırmaları - II, (Sempozyum: 1998, Konya)
Yer
Ankara
Sayfa
ss.155

Özet

Geleneksel Türk dininin, din nazariyecelerinin ortaya attıkları shctemlerden sadece biri içerisinde değerlendirilme güçlüğü, bu fenomenin sürekli ve değişken unsurları ve veeheleri altında, tarih içerisinde arz ettiği karmaşıklık ve zikzaklardan kaynaklanmaktadır. Gök-Tanrı inancını, bu sistemin temeline oturtmak suretiyle nasıl kalıcı bir arketip olarak varlığını sürdürdüğünü belirtmiştik. İkinci dereceden veya yaygın kutsallıkların deus otiosus sürecine bağlı olarak varlığını da tarihi örnekler içerisinde göstermeye çalıştık. Atalar kültü de bu çerçevede oradaki yerini almış bulunmaktadır. Buna göre eski Türk dininin, Gök-Tanrı merkezli ve onun etrafında şekillenmiş tamamen kendine özgü bir sistem olduğunu belirtebiliriz. J.P. Roux'nun görmek istediği ölçüde olmamakla birlikte, Türk din tarihi içinde halk dini ile devlet dini veya resmi din arasında zamanla ve çeşitli sosyal, ekonomik, kültürel ve özellikle de siyasal nedenlerle çift yönlü bir eğilimin olduğu muhakkaktır. Ancak onlar temelinde aynı müşterek dini-kültürel tabana dayanmakta, Gök-Tanrı inancının hakimiyeti etrafında zaman içerisinde gelişme göstermiş bulunmaktadırlar. Bu bakımdan da Geleneksel Türk dinini, Gök-Tanrı merkezli ve onun etrafında şekillenmiş orijinal sistem şeklinde değerlendirmemizin haklılığı ve geçerliliği bir kere daha kanıtlanmış olmaktadır. Basit bir anolojiden hareketle bu sistemin Haniflik olduğunu öne sürmek hatalı olur. Her ne kadar, mevcut bilgiler, eski Türk dininin, başlangıçtan itibaren tüm gelişim süreçlerini izlememize izin vermemekle birlikte, Gök-Tanrı kültünün bozkır kültürlerine mahsus olduğunu bilmekteyiz. Toprağa bağlı (territorial) mahalli kutsallıkların göçebe toplumlarda bulunmadığını da dinler tarihi bize öğretmektedir. Şu halde, Türklerde vatan kültü ve onunla ilgili gördüğümüz Yer-su'lar kültünün, onların göçebelikten yerleşikliğe veya en azından yarı-göçebeliğe (semi-nomadisme) geçtikleri, bir ölçüde toprağa bağlandıkları bir kültürel durum ve hayat tarzı ile ilgili olduğunu düşünmemiz gerekecektir. Yine ilgili öteki toplumlarda olduğu gibi, eski Türk dininde de atalar kültü, Türklerin ilk dönemlerindeki ailevi ve toplumsal organizasyonları ile ilişkili olmalıdır. Nihayet, kalıcı arketiplerin dış etkilerle birleşrnek suretiyle Türk din tarihi içerisinde zamanla şamanizm denilen dinl-mistik-sihri bir sistem şeklinde nasıl organize olma eğilimine yöneldiğini de gördük. Esasen bu bütünlük içerisinde sistemin yalnızca eski Türklerde sınırlı kalmayıp, nasıl evrensel bir vecheye yöneldiğine de işaret etmiş bulunmaktayız. Bütün bunlar, Geleneksel Türk dininin, gerek kendi orijinal yapısı ve iç dinamiği, gerekse ilişkili olduğu öteki dini ve kültürel sistemlerle bağlantıları çerçevesinde dış dinamiği bakımından, nasıl köklü ve aynı zamanda karmaşık bir sistem oluşturduğunu, onu basitleştirerek yalnızca bir nazariye veya modelden hareketle anlamının güçlüğünü de ortaya koymaktadırlar. Bu karmaşık sistem, üst üste ve hatta çoğu zaman yan yana veya iç içe birçok inanç ve kültür unsurları ve tabakalarından oluşmaktadır. Onun bilimsel tahlili, bu karmaşıklığı ve aynı zamanda orijinalitesini hesaba katarak değerlendirilmesini gerektirmektedir. Zira bu haliyle Geleneksel Türk dini, her şeyden önce eski Türklere mahsus orijinal bir dini fenomendir. Dış etkilerin ve karmaşıklığın onun bu orijinalitesini bozduğu akla gelebilirse de, yukarıdaki tahliller, oradaki arketiplerin başlangıçtan itibaren buna meydan okuduğunu, orijinal formun bu şekliyle tarih içerisinde süreklilik kazandığını bize göstermektedirler. Bir yandan bu dış etkiler, öte yandan da kendi iç dinamiği içerisinde tarihi ve kültürel değişimler, bu dini tarihe aynı zamanda çeşitlilik ve zenginlik de kazandırmışlardır. Zira, az önce sözünü ettiğimiz karmaşıklık, aynı zamanda bu zenginlik ve çeşitliliğin de ifadesi olmaktadır. Gerçekten de, bu süreklilik ve zenginlik, göreceğimiz gibi, Türklerin dini tarihi içerisinde onların, belli bir dönemden itibaren, Geleneksel dinlerden yavaş yavaş koparak, evrensel büyük dinlere ve özellikle de İslamiyet’e açılmalarından sonra da varlığını devam ettirmiş; böylece, Türk din tarihi içerisindeki arketipler ve bu çerçevede Geleneksel dinden birçok unsurlar yeni motiflerle kaynaşıp bezenmek suretiyle hayatiyetlerini sürdürmüşlerdir.