Dinler TarihiVeritabanı
Menü

Katalog › Makale

Makale

Dinî Geleneklerin Fenomenolojisi: Wilfred Cantwell Smith Örneği (Emir Kuşçu ile birlikte)

Bibliyografik künye

Yıl
2010
Yayın yeri
İslâm Araştırmaları Dergisi
Sayfa
ss. 41-58
Cilt
sy. 23

Özet

Din fenomenolojisi ve fenomenolojik yöntem bağlamında Smith’in ana hatlarıyla çözümlemeye çalıştığımız fikirlerini bir bütün olarak ele aldığımızda, onun her şeyden önce dinin anlamı sorunuyla ilgilenen bir hermenötikçi olarak klasik fenomenologlardan ayrıldığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Bu bağlamda onun din fenomenolojisi geleneğine yeni bir stil kazandırdığı aşikârdır. Smith’den önce fenomenolojik yaklaşımda dinî bilginin genel şemalar açısından değerlendirilmesi gibi bir anlayış hâkimken, Smith dindar şahısların perspektifini ön plana çıkarmıştır. Smith’in ele aldığı konu dinî ifadelerin belli dindar şahıslar için taşıdığı somut ve şahsî anlamlardır. Onun anladığı anlamda karşılaştırmalı din disiplini, tipolojileri ya da arketipleri araştırmaktan çok, dinî ve şahsî manasıyla insanın karşılaştırmalı incelemesi anlamına gelir. Tipolojik fenomenoloji güdük bir anlayışı temsil ettiğinden, karşılaştırılması gereken insan kavrayışlarının bizzat kendisi olmalıdır. Smith’in ortak bilinçle ilgili vurgusu, fenomenolojik tartışmaların odağı olan içeri den anlama ve dışarıdan anlama kutupsallığını aşma amacına yöneliktir. Onun birleşmiş eleştirel öz bilinç nosyonu, Willaim Paden’in öznellik ve nesnelliğin ötesinde üçüncü bir seçenek olarak “karşılıklılık modeli” gibi, öznellik ve nesnellik dışında bir seçenek var etmek ister. Araştırmacı, araştırdığı insanlarla empati kurduğunda, sadece etkin bir konumda değildir; aynı zamanda edilgen bir konumdadır. Başka bir deyişle araştırmacı em pati kurmak suretiyle araştırma sürecini hem etkilemekte hem de ondan etkilenmektedir. Bu perspektifte din mensupları araştırmanın sadece konu mankeni değil, aynı zamanda onun bir parçasıdır. Smith’in fenomenolojisinde din mensuplarının perspektifiyle araştırmacının yorumlarının birbiriyle kaynaştırıldığı bir sentez düşüncesi ön plandadır. Smith sadece bir fenomenolog değildir; aynı zamanda hem bir karşılaştırmacı hem de bir yorum bilimci, yani hermenötikçidir. Onun hermenötik projesi anlaşılamazsa, fenomenolojiye yaptığı katkıları görmek zorlaşır. Smith fenomenoloji geleneğine alımlamacı bir açılım kazandırmıştır. Anlam denen hadise, metnin kendisinde mevcut olan bir şey değil; daha ziyade yorumcunun, yani din mensubunun bilincinde yer alan bir olgudur. Bu durumda bir fenomen, ona inanan insanlar için her ne anlam ifade etmekteyse, onu kastetmiş demektir. Araştırmacının yapması gereken, bir fenomenin farklı zamanlarda farklı kişilere hangi anlamlar ifade ettiğini ortaya koymaktır. Bununla birlikte, metnin anlamı bir tek an lamdan ibaret değildir; aksine o, sonsuz anlamlar akışı içinde dinamik bir hadisedir. Ayrıca Smith’in metnin anlamını sadece geçmişteki yorumlardan ibaret saydığını söylemek doğruyu yansıtmaz. Metin, ona atfedilen anlamlardan her zaman için daha fazlasını iktisap eder. Smith, kendisinden önce fenomenolojik anlayış üzerinde etkin olan özsel fenomenolojiyi aşmaya çalışmıştır. Bunun yerine diyalojik bir anlayışı egemen kılmaya çabalamıştır. Smith diyalojik yaklaşımdan, sadece konferanslar ve sempozyumlar düzenlemeyi kastetmez; daha çok dinleri anlamanın yolunun o dine inananlarla diyalog kurmaktan geçtiğini belirtir. Diyalojik yaklaşım, dinsel geleneklerin çok sesliliğine saygı gösterir ve onları değişim içinde olan dinamik yapılar olarak ele alır. Smith’in fenomenolojiye en orijinal katkılarından biri, dinleri soyut sistemler olarak değil, yaşayan ve canlı süreçler olarak kabul etmesidir. Bu durumda dinî sistemlerden değil, dinî geleneklerden bahsetmek daha doğrudur. Bu bakımdan ideal bir fenomenoloji, dinî fikirleri tarih içinde değişen birer gelenek olarak kabul etmekle mümkündür. Bu noktada Smith ve Bleeker ortak bir sonuca ulaşmışlardır. Smith’in birikimsel gelenek şeklinde tanımladığı fenomenden, Bleeker “entelecheia” diye bahseder. “Entelecheia”, özün tezahürleri Smith’in terminolojisiyle söyleyecek olursak, imanın birikimsel gelenek aracılığıyla kavrandığı hadiselerin akışıdır. Blekeer ve Smith, donuk resimlere odaklanan bir fenomenolojiye itibar etmezler. Bunun yerine onlar dinin gelişim sürecini, yaşayan gelenek boyutunu göz önünde bulunduran bir fenomenolojiyi teklif etmektedir. Birikimsel gelenek ya da “entelecheia” kavramı, din kav ramının değişmeyen feodal bir yapı olduğuyla ilgili sosyolojist mitosu ya da hurafeyi geçersiz kılmaktadır.