Katalog › Makale
Gazalî’nin İsa’sı (İhyau Ulûmi’d-Dîne Göre)
Bibliyografik künye
- Yıl
- 2011
- Yayın yeri
- Avrupa İslam Üniversitesi İslam Araştırmaları
- Sayfa
- 28-39
- Cilt
- IV/1
Özet
Gazalî’nin dini ilimlerin ve dini hayatın bir çöküş yaşadığını düşündüğü bir ortamda, her ikisini de yeniden diriltmek maksadıyla kaleme aldığı İhyau ulûmu’d-dîn adlı eserinde bağlama uygun olarak İsa’nın ağzından naklettiği sözler ve davranışlar, metnin amacına uygun olarak seçilmiş söz ve davranışlardan oluşmaktadır. Diğer peygamberlerden ve Hz. İsa’ya izafeten naklettiği sözlerle yapılmaya çalışılan şey, ortaya koyduğu anlayışın daha önceki peygamberler tarafından da istenildiği ve desteklendiğini, bu anlamda bütün peygamberlerin öğretilerinin bir bütün oluşturduğunu göstermektir. Tamamına yakını sufi meşrep şahıslar tarafından kaleme alınmış eserlerden nakledilen sözlerin ortaya koyduğu İsa portresi; Khalidi’nin adlandırdığı gibi “Müslüman İsa” portresidir. Portre de, Hıristiyanlık unsurlarını çağrıştıran şeyler olmakla birlikte, Meryem’in oğludur. Tek olduğuna tanıklık ettiği Allah’ın kendisine vahiyde bulunduğu, eliyle mucizelerin vukuu bulduğu bir peygamberdir, bir tanrı değildir. Bunu anlayışı destekler mahiyette olmak üzere onun, ağlamak, kızmak ve ölümden korkmak gibi insani özellikleri öne çıkartılır. Bir peygamber olmakla birlikte İsa, tam bir sufi hayatı yaşar; bu dünyayı geçici olarak görür, ona bir değer vermez. Kendisini tanrıyı anmaktan alıkoyar diye, dünyaya ait olan hiçbir şeye sahip olmak istemez. İsa, yarın için rızık kaygısı çekmeyen; ne bulursa yiyen, nerde akşamlarsa orada sabahlayan biridir. Dünyaya değer vermeme, dünya ile ilgili en az şeyle yetinme gibi özellikleri sebebiyle Gazalî için İsa, zahitliğin zirvesini temsil etmektedir. Gazalî’nin İsa’sı ibadete önem veren, bu hususta Allah sevgisini yegane hareket noktası olarak vurgulayan bir âbid; yapmadığı şeyi söylemeyi, başkalarının sözlerine ilaveler yaparak nakletmeyi kınayan; konuşunca hayır söylemeyi, yoksa susmayı; tevazuyu tavsiye eden; asıl olanın dışsal görüntü olmayıp için, yani kalbin salih olması olduğunu vurgulayan bir ahlakçıdır. Gazalî’nin çizdiği İsa portresini oluşturmak için kullandığı, Hz. İsa’ya izafe edilen sözlerin bazen konu, bazen de lafız bakımından İncillere benziyor olması, Gazalî’nin onları bu hususta kaynak olarak kullandığı anlamına gelmemektedir. Çünkü o, birden fazla İncilin varlığını bilmediği gibi; aynı şekilde Hıristiyan inanç esasları hakkında, sıradan insanlarınkini aşan, bilgiye dayalı bir şey ortaya koymamaktadır. Gazalî’ye adiyeti tartışmalı olan erReddü’l-cemil dışındaki eserlerin yer alan konuyla ilgili ifadelerin de bu hususta farklı bir şey ortaya koymaması, söz konusu ifademizi destekler görünmektedir. Kısasla ilgili olarak naklettiği sözün Matta 5/41-42’de yer alanla aynı olması da, onun İncilleri okumadığı/bilmediği hususunda karşı bir örnek oluşturmaz. Sadece bu sözün insanlar arasında yaygın bir şekilde kullanıldığı anlamına gelir.