Dinler TarihiVeritabanı
Menü

Katalog › Doktora Tezi

Doktora Tezi

Henoteizmden Tevhîde Kavramların 'İhtidâsı' ve Tipolojilerin 'İnşâsı'

Bibliyografik künye

Yıl
2026
Üniversite / Enstitü
Çanakkale Onsekiz Mart Ü. Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Yer
Çanakkale
Üniversite (tasnif kaydı)
Çanakkale Onsekiz Mart Ü.
Enstitü
Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
Şehir
Çanakkale
Araştırma yönü
İnanç ve Öğreti

Tasnif ve konular

Birincil konu
İbrahimî Gelenekler > İslam (Dinler Tarihi yaklaşımıyla) > İnanç ve Öğreti > İslam’ın doğuşunun dinî ortamı (IS-01-03)

Özet

Varlığın ve oluşun "ev"i olan dil, zaman skalası ve mekân çerçevesi (tarih) içinde tutulan yolda, takip edilen güzergahta (din) kendisini farklı formlar ile ve değişik ifadeler ile ortaya koyar (fenomen). Bu çalışmanın konusu olan ve dili tarihin ve dinin potasında mucizevi olarak damıtarak ortaya koyan vahiy (Kur'ân vahyi), çalışmanın ilk bölümünde önce tarihi panorama içinde ele alınarak ortaya konulur. Tarih, süjenin topografya içinde "söz" ile kronolojik örüntü içinde sosyo-maddî (medeniyet-ümrân) ve sosyo-manevî (kültür) bağlamında ortaya koyduğu unsurların kümülatif ifadesidir. Akabinde dini panorama içinde vahiy ve tezahürleri ortaya konulur. Din bu bağlamda tarihî pota içinde kutsalın inanç, insan, ilke, ibadet, ifade ve işaret unsurlarıyla tezahür etme olgusu olarak karşımıza çıkar. Bu genel teorik çerçeve ekseninde Arap Yarımadası'nın dönemsel tarihsel bağlamı ve dini konteksi dil ve kültürel dönüşüm unsurları göz önünde tutularak bu konular ayrıntıları ile ele alınmıştır. Bahse konu genel çerçeve ile ilintili olarak bu çalışmanın ana tezi şudur: Dini tarihî bağlamda ve çerçevede yeniden kuran vahiy (burada Kur'ân vahyi), beşeri ardışık üçlü süreçle 'insan' kılar: a) Tasfiye-tezkiye-tashih; b) ihtida-imkân-ibka; c) inşa-imar-irtibat. Bu üçlü süreçler de bu tezin başlığını belirler: "Henoteizmden Tevhîde Kavramların 'İhtidâsı' ve Tipolojilerin 'İnşası'" Buna paralel olarak; Cahiliye sosyo-kültürel havzasında kodlarından ve membalarından kopan kavramlar, vahyin tevhîd tasavvuru ekseninde ihtidâ ettirilerek dikotomik zıtlarıyla bütüncül ve teleolojik bir hedefte yeniden inşa edilir. İhtidâ edilerek yeni bir anlayışın inşasında kurucu rol üstlenen kavramlar akabinde tipolojilerin inşasında farklı form ve türevlerde yeniden göreve çağrılır. Bu süreçte genel kategori (nekre), özel bağlamlarla kodlanarak (sıla) yeni, yepyeni bilinen (ma'rife) bir tipolojinin inşasına yol verir. Çalışmanın metodolojik paradigması ise, semantik fenomenolojidir. "Anlam-anlayış-anlamlandırma" süreç ve durumlarının fenomen/görüngü noktasından öze ve köke olan yolculuğunu esas alan bu metodoloji ile bahse konu zaman içinde toplum ve birey ilişkileri ile din ve kültür inşasındaki potansiyel etkileri analitik olarak ele alınır. Kısaca; varlık, bilgi, değer ve ilişkileri belirleyen henoteist anlayış, vahyin merkezi kavramı olan tevhîd ile önce varlık ve oluşun kurucu unsurları olan kavramları ihtidâ ettirir; sonra da bu kavramlar platosu üzerinde kendi genel tipolojilerini kurar.